वस्तुतस्तु
एकान्ताः॥५॥
इत्येव न्याय्यम्।शास्त्रे तत्रोपलम्भादन्यत्रानुपलम्भाच्च। अनवयवो हि काकादिरेकजातीयसम्बन्धेन गृहवृक्षादिषूपलभ्यते, नैवमयम्। एवं हि बहुव्रीहिरपि न्यायत एवोपपन्नः। अन्त्यादिशब्दे लक्षणा च न। किञ्चानवयवत्वे ण-श-क-प्रत्ययादौ णादेरित्त्वानापत्तिः, प्रत्ययादित्वाभावात्। दघ्नचश्चकारस्य वैयर्थ्यापत्तिश्च। इदं च 'तस्य लोपः' इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम्। तत्र ह्युक्तम्, 'एकान्ता अनुबन्धाः' इत्येव न्याय्यमिति दिक्॥५॥
कामाख्या
अनेकान्तपक्षे नानुबन्धकृतमित्यादिपरिभाषात्रयाकरणरूपलाघवेऽपि शित्किदादावारोपकरणम् (१) अनुबन्धसहितात् सौत्रविभक्तिकल्पनम् (२) आनङो नकारे हेतुसत्वेन साध्याभावाद्व्यभिचारः (३)। विधेयेऽदर्शनस्य 'तस्य लोप' इति वाक्यार्थबोधाधीनत्वम् तद्बोधश्च 'हलन्त्यमि'ति वाक्यार्थबोधाधीनः, तद्बोधश्च लक्षणाग्रहाधीनः तद्ग्रहश्चानवयवत्वग्रहपूर्वकशक्यार्थबाधग्रहपूर्वकः अनवयवत्वग्रहश्च प्रकृतहेतुज्ञानपूर्वक इति चक्रकापत्तिरतः सिद्धान्तमाह - वस्तुत इति। तथा चानुबन्धाः बोधकावयवाः बोधकायुतसिद्धत्वात् यो यस्यायुतसिद्धः स तदवयवः यथा शाखादिः। नकाराद्यनुबन्धस्य सनाद्ययुतसिद्धत्वेन तदवयवत्वम्। ययोर्द्वयोर्मध्ये एकमविनश्यदपराश्रितमेवावतिष्ठते तौ द्वौ परस्परायुतसिद्धौ। न चबोधकानामपि स्वावयवायुतसिद्धत्वेन अवयवावयवत्वापत्तिरिति वाच्यम् , व्यापकत्वविशिष्टायुतसिद्धत्वस्य हेतुघटकत्वेन विवक्षिततया समुदायरूपस्य बोधकस्य स्वावयवाव्यापकत्वेनादोषात्। अत्र पक्षे 'गुप्तिजि'त्यादिसूत्रे विधेयताप्रयोजकसनादिपदस्य नकारेत्संज्ञकः सो भवतीत्यर्थः। इत्संज्ञालोपौ हि पक्षद्वयेऽपि सूत्र एव अनुबन्धविनिर्मुक्तपदार्थस्यैवोपस्थितिरिति सिद्धान्तात्। एवमनुवादे, सन्यत इत्यादौ, नकारेत्संज्ञके सशब्दे परे इत्यादिरर्थः। अत एव आटश्चेत्यादेर्नासंगतिः। केचित्तु - अनुबन्धाः बोध्यावयवाः बोधके एवोपलभ्यमानत्वात् सनादिघटकसकारादिवत्। स्वं रूपशास्त्रेण बोध्यबोधकयोर्भेदबोधनरूपानुकूलतर्कस्यात्र सत्वेनाप्रयोजकत्वशङ्का न। एवं चानुबन्धसहितस्य बोध्यत्वेन तस्मिन्नेवेत्संज्ञालोपौ न सूत्रेषु। एवं च गुप्तिजादिषु लक्षणया नकारेत्संज्ञक इत्यादिरर्थ इति शेखरोक्तक्लेशोऽपि नाश्रयणीय इत्याद्याहुः। श्रीमद्गुरुचरणास्तु शास्त्रे तत्रोपलम्भादित्यादिना अनुबन्धाः बोधकावयवाः पदत्वप्रयोजकप्रत्ययप्रकृतिघटकत्वप्रकारकोपलब्धिविषयतावत्वे सति तादृशप्रकृतिभिन्नघटकत्व-प्रकारकोपलब्धिविषयताशून्यत्वादित्यनुमानेन न दोष इत्याहुरिति दिक्॥५॥
परिभाषार्थमञ्जरी
नैवमयमिति।[1] सूत्रे स्वघटित समुदायान्त्यादिवृत्तित्वसम्बन्धेन। लक्ष्ये तु स्वघटित समुदायोपस्थाप्यत्वसम्बन्धेन। स्वप्रतियोगिकाभाववत्वसम्बन्धत्वेन[2] वेति भावः। यथा भूतलं घटाभाववदित्यत्र भूतलवृत्यभावे प्रकारतया भासमानस्य घटस्यालौकिकसन्निकर्षजन्यज्ञानविषयत्वं तथेहापीति ध्येयम्। न साक्षादेव तत्र प्रतीतिरित्याग्रहः। णशकप्रत्ययादाविति। कशणेति पाठः। अत एवाग्रे कादेरिति सङ्गच्छते। यद्वा। ननु णशप्रत्ययादौ इत्वेऽसति पाक्षिक'{C}{C}{C}[3]{C}{C}{C}श्याद्व्यधे'ति णप्रत्ययप्रापक 'ददातिदधात्योर्विभाषे'ति विभाषाग्रहणं व्यर्थं स्यात्। असरूपप्रत्ययत्वेनैव पक्षे णप्रत्ययसिद्धेरेवञ्चेत्संज्ञा तेन विभाषा ग्रहणेन ज्ञाप्यते। तत्फलन्तु 'छत्रादिभ्योऽण्' इत्यादौ बोध्यमिति चेत्तत्राह – कप्रत्ययादाविति।तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः। तेन कप्रत्यय'नन्दिग्रही'ति ल्युर्ल्युट्चेत्यादीनां संग्रहो बोध्यः। तदेव विवृणोति कादिरित्यादिना। व्यर्थतापत्तिश्चेति। ननु चकारेण स्वपूर्ववर्तिन्येव कार्यं ज्ञाप्यते, नोत्तरत्रेति 'वुञ्छण्के न दोष इति चेत् सत्यम्। गौरवं भाष्यविरोधश्च मुख्यं दूषणं तन्मते बोध्यम्। तत्र गौरवं प्रदर्शितमेव। भाष्यविरोधं दर्शयति – इदञ्चेति॥५॥
{C}[1]{C}'डः सि धुडि'त्यादौ उभयोरनवकाशत्वेनैतत् भाष्यात् परत्वेन बाधेऽपि सामान्यतः ङम इत्युक्ते इष्टत्वादित्यर्थः । इदं सप्तम्यन्तपदं बोध्यम्। तृतीमिति। इति चे घे पुस्तके अधिकः पाठः।
{C}[2]{C}सम्बन्धेन इति के खे गे घे
{C}[3]{C} 'पाघ्राध्मे'ति चे घे पुस्तके पाठः।
इन सब उपर्युक्त कारणों से अनेकान्ता अनुबन्धा इस परिभाषा की उपेक्षा करके ग्रन्थकार लिख रहे हैं -
वस्तुतस्तु -
एकान्ताः ॥ ५ ॥ इत्येव न्याय्यम्,
वास्तव में तो;
अनुबन्ध एकान्त अर्थात् अवयव होते हैं यही पक्ष ठीक है
इस पक्ष का औचित्य सिद्ध करते हुए ग्रन्थकार लिख रहे हैं
शास्त्रे तत्रोपलम्भादन्यत्रानुपलम्भाच्च। अनवयवो हि काकादिरेकजातीयसम्बन्धेन गृहवृक्षादिषूपलभ्यते, नैवमयम् । एवं हि बहुव्रीहिरपि न्यायत एवोपपन्नः । अन्त्यादिशब्दे लक्षणा च न। किञ्चानवयवत्वे ण-श-क-प्रत्ययादौ णादेरित्त्वानापत्तिः, प्रत्ययादित्वाभावात्। दध्नचश्चकारस्य वैयर्थ्यापत्तिश्च। इदं च तस्य लोपः १.३.९ इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । तत्र ह्युक्तम्, 'एकान्ता अनुबन्धाः' इत्येव न्याय्यमिति दिक् ॥५॥
'सन् इत्यादि प्रत्ययों के विधायक शास्त्रों में तत्र अर्थात् बोधक के साथ अनुबन्ध की उपलब्धि होती है, अन्यत्र उसकी उपलब्धि नहीं होती है । इससे यह सिद्ध होता है कि अनुबन्ध बोधक के अवयव होते हैं । यह बताया जा चुका है कि 'गुतिकिदुम्यः सन्' इस सूत्र का सन् बोधक है और जुगुप्सते इस लक्ष्य का सकार बोध्य है । सन् के साथ नकार बराबर देखा जाता है । लक्ष्य में नकार नहीं देखा जाता । इसलिए नकार सन् रूपी बोधक का अवयव है, बोध्य का अवयव नहीं है । यहाँ इस प्रकार अनुमानवाक्य का प्रयोग होगा 'अनुबन्धाः बोघकावयवाः बोधके उपलम्भात्, अन्यत्रानुपलम्भाच्च' ।
व्यतिरेकव्याप्ति के द्वारा इस बात की पुष्टि की जा रही है कि काक इत्यादि पक्षी एक जातीय सम्बन्ध से अर्थात् किसी एक सम्बन्धविशेष से गृह और वृक्ष आदि पर देखे जाते हैं । अनुबन्ध एकजातीय सम्बन्ध से बोधक के साथ तथा बोधक से भिन्न के साथ कभी नहीं देखा जाता है । तात्पर्य यह है काक कभी घर पर कभी वृक्ष पर कभी और जगह संयोग सम्बन्ध से बैठा हुआ देखा जाता है । उसका संयोग उस स्थान से तात्कालिक होता है । इसलिए काकगृहवृक्षादि का अवयव नहीं है । सन् के नकार की स्थिति इससे भिन्न है । वह सन् के साथ ही समवायसम्बन्ध से रहता है; किसी और के साथ नहीं। इसलिये जो जिसके साथ एकजातीय सम्बन्ध से उपलब्ध हो तथा अन्यत्र उपलब्ध न हो वह उसका अवयव होता है । इस नियम के आधार पर अनुबन्धबोधक के अवयव सिद्ध होते हैं ।
इस प्रकार अनुबन्ध को बोधकावयव मान लेने का फल यह हुआ कि 'शित् कित्' इत्यादि शब्दों में 'शकारः अवयवः इत् यस्यासी शित्' इस प्रकार का बहुव्रीहि समास न्यायतः अर्थात् आरोप के बिना ही हो जाता है । जब अनुबन्ध को अनेकान्त माना जाता था तब उक्त बहुवीहि के लिये अनुबन्ध में अवयवत्व का आरोप करना पड़ता था । साथ ही अनेकान्ता अनुबन्धाः इस पक्ष में 'हलन्त्यम्' के अन्त्य शब्द की परसमीप में 'बुद्ध' के आदि शब्द की पूर्वसमीप में जो लक्षणा करनी पड़ती थी वह भी इस एकान्ता अनुबन्धा पक्ष में नहीं करनी पड़ती है । क्योंकि अनुबन्ध जब अवयव हो गये तब उपदेश में अन्त्यावयव की इत्संज्ञा होती है । इस प्रकार के अर्थ में कोई बाधा नहीं होती । दूसरी बात यह है कि यदि अनुबन्धों को अनवयव माना जाय तो 'ण दा, और के प्रत्ययों के णकार, शकार और ककार की इत्संज्ञा नहीं होती । क्योंकि इत् संज्ञा करने वाले सूत्र 'बुद्ध' और 'लक्वतद्धिते' के द्वारा प्रत्यय के आदि अवयव णकारादिकों की इत् संज्ञा की जाती है । इसलिये अनवयववाले पक्ष में यह इत्संज्ञा संभव नहीं है क्योंकि पकारादि प्रत्यय के आदि अवयव नहीं है । इसी प्रकार अनवयन पक्ष में जब अनुबन्धों में सामीप्य के आधार पर अवयवत्व का आरोप किया जाता तो द्वयसच् का चकार ही दघ्नच का भी अवयव हो जाता । ऐसी स्थिति में दघ्नच् का चकार व्यर्थ हो जाता ।
यह परिभाषा 'तस्य लोप:' सूत्र के भाष्य में स्पष्ट है । वहाँ कहा गया है । कि 'एकान्ता अनुबन्धाः' अर्थात् अनुबन्ध अवयव होते हैं यही पक्ष न्याय्य है ॥ ५ ॥