Logo SanskritVani

नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम्

 नन्वेकान्तत्वेऽनेकाल्त्वादेव औशादीनां सर्वादेशत्वसिद्ध्या 'अनेकाल्'सूत्रे शिद्ग्रहणं व्यर्थमत आह -

नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम्॥६॥

शिद्ग्रहणमेवैतज्ज्ञापकम्। तेन 'अर्वणस्तृ' इत्यादेर्न सर्वादेशत्वम्। डादिविषये तु सर्वादेशत्वं विनाऽनुबन्धत्वस्यैव अभावेनानुपूर्व्यात् सिद्धम्॥६॥

 

कामाख्या

शिद्ग्रहणमिति। ननु आदिश्यत इत्यादेश इति योगमर्यादया बोधस्यैवादेशत्वमिति सिद्धान्ततया औशादिस्थले आदेशस्यानेकाज्त्वाभावेन अनेकालादेशः सर्वस्येत्यर्थकानेकाल्सूत्राप्राप्त्या कथं शिद्ग्रहणं व्यर्थमिति चेदत्र केचित् अनेकाल्बोधकबोध्यः सर्वस्येत्यर्थकरणेनादोषात्। न चैवं लोपादेशस्यापि तथात्वेन सर्वादेशतापत्तिरिति वाच्यम्। 'लुग्वादुहे'ति लुग्विधानसामर्थ्यात् भावरुपबोधकस्यैव ग्रहणेनादोषात्। अन्यथा 'लोपो यी'त्यतो लोपानुवृत्या लोपविधानेनैव सर्वापहारे सिद्धे लुग्विधानवैयर्थ्यं स्पष्टमेव। न चैवमपि अनुस्वारविसर्गरेफाद्यादेशानामनेकालबोधकबोध्यतया सर्वादेशतापत्याऽनेकालित्यस्योक्तार्थाभावे कथंशिद्ग्रहण व्यर्थमिति वाच्यम्। अनेकाल्समुदायवृतिधर्मेण साक्षादवच्छिन्नविधेयताश्रयादेशः सर्वस्येत्यर्थकरणेनादोषात्। केचित्तु औशादौ शकारोच्चारणसामर्थ्याद् भूतपूर्वानेकाल्त्वमादाय सर्वादेशत्वे सिद्धे शिद्द्रहणं व्यर्थं सत् परिभाषाज्ञापकमित्याहुः। केचित्तु विधौ निर्दिष्टो योऽनेकाल् स सर्वस्येति शेखरोक्तरीत्या अनुबन्धघटितबोधकवृत्तिधर्माणां बोध्ये आरोप इति शकारोच्चारणेन ज्ञापकात्। लोपविसर्जनीयादौ अनुबन्धघटितबोधकस्यैवाभावेन दोषाभावाच्छिद्ग्रहणं व्यर्थं सज्ज्ञापकमिति।ज्ञापितायाञ्चास्यामनेकाल्घटकाल्पदेनानुबन्धस्याग्रहणाच्छिद्ग्रहणस्य स्वांशे चारितार्थम्। एवं चा नुबन्धेतराल्विशिष्टत्वमनेकाल्त्वमिति फलितम्। वै. स्वघटितत्व स्वेतरानुबन्धेतराल्घटितत्वोभयसम्बन्धेनेति प्राहुः। अत्रेदं विचार्यते परिभाषायाः फलाभावेन सा व्यर्था शिद्ग्रहणं चव्यर्थम्। सर्वत्रानेकाल्त्वेनैव सिद्धेः। न चैवं त्रादेशस्य ससजुषोरुरिति रुत्वादेशस्य च सर्वादेशत्वापत्तिरिति वाच्यम्। तृङ्रुङिति करणेनादोषात्। 'दिव उदि'त्यत्र तकारस्य प्रयोजनान्तराभावेन 'भाव्यमानोऽप्युकारः सवर्णान् गृह्णाती'ति परिभाषया दीर्घादिविधानेऽपि आन्तरतम्याद्ध्रस्वस्यैव विधानेनादोषात्। न चाक्षद्यूभ्यामित्यत्र स्थानिवत्वेन दिव्शब्दत्वमादाय तत्र दीर्घोकाराभावाय तपरकरणमावश्यकमिति वाच्यम्। निरनुबन्धकपरिभाषयैव दोषवारणसंभवादिति। वस्तुतस्तु स्थानिवत्सूत्रादिस्थशेखरपर्यालोचनया शिद्‌ग्रहणेनानुबन्धानामल्बोध्यत्वं नेत्येव ज्ञाप्यते ।अत एवानुबन्धकार्येऽनल्विधाविति निषेधो न प्रवर्तते इत्यादि प्रवादः संगच्छते। एतल्लभ्य‌मेव भाष्ये नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम्, नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम्, नानुबन्धुकृतमसारूप्यमिति। एज्विशिष्टत्वमेवैजन्तत्वम्। वै० स्वघटितत्व स्वध्वंसाधिकरणक्षणवृत्त्यल्घटितत्वोभयसम्बन्धेन। एवं समानाल्वत्वरूपस्य सारूप्यस्य काणोः सत्त्वेन असरूपत्वाभावाद्विकल्पेन बाधासंभवेन नानुबन्धकृतमसारूप्यमिति नापूर्वेति महल्लाघवम्। प्रकृतमनुसरामः। ननूक्तपरिभाषास्वीकारे डाणलादेः कथं सर्वादेशत्वमत आह - डादिविषये त्विति। न च स्वसिद्धान्ते इत्संज्ञायोग्यत्वस्यैवानुबन्धपदार्थत्वेन स्थानिवद्भावेनेत्संज्ञायोग्यतायाः सत्वेन कथमियमुक्तिः संगतेति वाच्यम्। प्राचीनमते, उच्चारणप्रतिध्वंसकत्वरूपस्यानुबन्धत्वस्य स्वीकारेणास्य ग्रन्थस्य तन्मताभिप्रायकत्वेनादोषात्। यद्वा अनुबन्धत्वस्यैवाभावेन विना अर्थादित्संज्ञायोग्यत्वेनानुबन्धत्वेन परिभाषाप्रवृत्तावपि सर्वादेशत्वं डा-आण-अल् इत्यानुपूर्व्यात्सिद्धमित्याशय इति दिक्।

केचित्तु न चानुबन्धानामल्व्यवहाराभावे घञन्तपाकादिशब्दे आनुमानिकस्थानिवद्भावेनाकारान्ते हलन्तत्वमादाय सुलोपः स्यादिति वाच्यम्। 'हल्ङ्‌यावि'ति सूत्रे ङ्याब्ग्रहणेनअनुबन्धवृत्तिहल्त्वमादाय सुलोपश्चेन् ङ्याभ्यामेवेति कल्पनेनादोषात्। न चैवमपि ओव्रश्चू इतिधातुनिष्पन्नव्रश्चनशब्देन कुशब्दस्य समासे कुव्रश्चन इत्यत्र आनुमानिकस्थानिवद्भावेन व्रवश्चनशब्दस्याजादित्वमादाय कोः कत्तत्पुरुषेऽचीति कद‌ादेशापत्तिरिति वाच्यम्। उक्तज्ञापनेन अजादिघटकाच्पदेनानुबन्धस्याग्रहणेनादोषात्। न चैवं हल्पदेनापि अनुबन्धग्रहणाभावे हलन्त्यमित्यनेनेत्संज्ञानापत्तिरिति वाच्यम्। इत्पदप्रयोज्यविषयतानिरुपित-विषयत्वाप्रयोजकाल्पदबोध्यत्वन्नेति ज्ञापनेन हलन्त्यसूत्रघटकहल्पदस्येत्पदप्रयोज्यविषयतानिरूपित विषयताप्रयोजकत्वेन दोषानवकाशादिति प्राहुः॥६॥

परिभाषार्थमञ्जरी

डादिविषये त्विति। नन्वनुबन्धत्वयोग्यकृतमनेकालत्वं नेति परिभाषार्थस्यान्यत्र स्पष्टतया [1]आनुपूर्व्यासिद्धत्वकथनमसङ्गतमिति चेत् सत्यम्। दीक्षितानुरोधित्वाद्। अस्य ग्रन्थस्य सर्वादेशनिर्वाहस्तु प्रश्लेषेण बोध्यः। अत एव तुः प्रयुक्तः। स्पष्टश्चायमर्थः 'अनेकालि'ति सूत्रस्थभाष्यव्याख्याने, 'परस्मैपदानामि'त्यत्र विवरणे, शेखरे 'जसः शी'त्यत्रापिति बोध्यम्[2]। एतेन कैयटानुयायिभिर्डाणलादिविषये तु सर्वादेशं[3] विनाऽनुबन्धस्यैवाभावेनानुपूर्व्यात्सिद्धिरित्युक्तं तत्परास्तम्। यदपि शित्करणेनानुबन्धानाम् [4]अल्व्यवहाराभावो ज्ञाप्यते इति 'स्थानिवत्सूत्रस्थशेखरमनूद्य अनुबन्धविनिर्मुक्तपदार्थोपस्थितेः सर्वसम्मतत्वेन स्वयमपि तथैवानूदितत्वेन दोषानवकाशादिति दूषणावभासम् अभिदधुस्तन्मुधैव। तस्य 'हलः श्नः' इत्यादिसूत्रस्थभाष्यविरोधहालाहलसम्मिश्रितत्वात्। तत्र हि शानचः शित्त्वेनानुबन्धकार्ये अनल्विधाविति प्रतिषेधः प्रवर्तते इत्युक्तेः सेर्ह्यपिच्च इत्यपि तद्ग्रहणस्य तातङो ङित्वस्य च वैयर्थ्यरूपदूषणेन शिद्ग्रहणं प्रत्याख्यातम्। त्वदुक्तरीत्या अनुबन्धविनिर्मुक्तस्यैव स्थानिवत्वेन शङ्कासमाधानयोरसंगत्यापत्तिः। किञ्च 'किङ्ति चे'ति सूत्रे अचिनवादौ स्थानिवत्वेन ङित्वे गुणनिषेधमाशङ्क्य यासुटो ङित्वेन ङिदादेशा ङितो नेत्युक्तम्। अपि च रमायामित्यादौ ङेरनवकाशत्वाद् आमि स्थानिवत्वेन ङित्वात् याड्जायमानो न स्यात्। ननु च सर्वत्र स्थानिनिष्ठस्य धर्मस्यानेयमिति चेत्तत्रैव अनल्विधाविति निषेधः स्यात्। विशेषणतया सर्वत्र अलाश्रयणात्।ज्ञापकेन अल्त्वव्यवहाराभावबोधने तु न कश्चिद्दोषः[5]। नानुबन्धकृतमनेकालत्वमिति ज्ञापयतीति भाष्येऽल्त्वव्यवहाराभावबोधनद्वारेति शेष इति न तद्विरोध इति शेखरे एव तद्विरोधपरिहारेण न तद्भाष्यविरोध इति दिक्॥६॥

[1]अनुपूर्व्यात् सिद्धत्व इति गे

[2]ध्येयम् इति खे गे

[3]सर्वादेशत्वम् इति के खे गे घे

[4]अल्स्थाने अक्षु इति के

[5]निषेधः इति घे

तकर्िक्ेरिोके्ितकर

कतर्तिकोरत्ितोरर्ितक

तक्ेिोके्ितक

नन्वेकान्तत्वेऽनेकाल्त्वादेव औशादीनां सर्वादेशत्वसिद्ध्या अनेकाल् १.१.५५ सूत्रे शिद्ग्रहणं व्यर्थमत आह -

नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम् ॥ ६ ॥

अनुबन्धों को जब बोधक का अवयव मान लिया गया तो 'अष्टाभ्य और सूत्र से विधेय और का शकार उसका अवयव हो गया । इस प्रकार औ अनेकाल हो गया । और की भाँति और भी कार घटित विधेय इसी प्रकार अनेकाल हो गये । ऐसी स्थिति में जब कि शकारघटित सारे विधेय अनेकाल हो गये तो सब जगह अनेकाल मानकर ही सर्वादेश संभव है, फिर 'अनेकाल्शित्सर्वस्य' इस सूत्र में सम्पूर्ण के स्थान पर आदेश कराने के लिये किया गया शित् ग्रहण व्यर्थ है ! इस प्रकार की आशङ्का में नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम्’ परिभाषा लिखी गई । इसका तात्पर्य है कि अनुबन्ध के कारण होने वाला

अनेकालुत्व नहीं माना जाता । अर्थात् अनुबन्ध के आधार पर किसी को अनेकाल् नहीं कहा जा सकता । इसलिये और को अनेकाल न होने के कारण इसकी सर्वादेशता सम्भव नहीं थी, अतएव 'अनेकाल्शित्सर्वस्य का शिद् ग्रहण ऐसे स्थलों पर सर्वादेश करने के लिये सार्थक होता है ।

शिद्ग्रहणमेवैतज्ज्ञापकम् । तेन अर्वणस्तृ ६.४.१२७ इत्यादेर्न सर्वादेशत्वम् । डादिविषये तु सर्वादेशत्वं विनानुबन्धत्वस्यैवाभावेनानुपूर्व्यात्सिद्धम् ॥ ६ ॥

इस परिभाषा में 'अनेकाल्शित्सर्वस्य' इस सूत्र का शिद् ग्रहण ही ज्ञापक है । क्योंकि यदि अनुबन्धकृत अनेकाल्त्व स्वीकार किया जाता तो 'ओम्' इत्यादि प्रत्यय अनेकाल होते और इसी आधार पर उनकी सर्वादेशता भी सम्भव थी। ऐसी स्थिति में शिद ग्रहण की कोई आवश्यकता ही नहीं रह जाती । परिभाषा शापन के बाद औशादि आदेश शकार रूपी अनुबन्ध के आधार पर अनेकाल नहीं कहे जा सकते । इसलिये इन्हें सर्वादेश करने के लिये शिद् ग्रहण सार्थक होता है । 'शिद ग्रहणमेवैतज्ज्ञापकम्' यहाँ पर जो एव शब्द है वह अवधारणार्थंक न होकर यहाँ पर अपि अर्थ का बोधक है । इससे यह सिद्ध होता है कि शिद ग्रहण भी इस परिभाषा का ज्ञापक है । क्योंकि यह परिभाषा न केवल शिद् ग्रहण से ही ज्ञापित होती है अपितु 'न ल्यपि इस सूत्र से भी ज्ञापित होती है । यह सूत्र 'प्रदाय' इत्यादि प्रयोगों में 'घुमास्थागापाजहातिसां हलि' सूत्र से किए आर्धधातुक को पर में मानकर प्राप्त ईकार को वारण करता है । यहाँ प्रश्न होता है क्त्वा प्रत्यय का कित्व धर्मं अल्मात्रवृत्तिधमंघटित धर्म है, इसलिये 'अनल्विधी' से निषेध होने के कारण ल्यप् में वह धर्म जब आयेगा ही नहीं तो कित्व के अभाव के कारण ईत्व की प्राप्ति नहीं थी तो पुनः निषेध की क्या आवश्यकता पड़ गयी। इसीलिये 'न ल्यपि' सूत्र व्यर्थ होकर ज्ञापन करता है कि अनुबन्ध अल् कहे ही नहीं जाते । इसलिये अनल्विधौ निषेध वहाँ नहीं लगेगा । साथ ही यह बात भी सिद्ध होती है कि जब अनुबन्ध अरु ही नहीं कहे जाते तो तत्प्रयुक्त अनेकात्व होने का प्रश्न ही नहीं है । इस प्रकार 'न स्यपि' सूत्र भी परिभाषा में प्रमाण होता है ।

इस परिभाषा को स्वीकार करने का फल यह हुआ कि 'अवणस्तृ' सूत्र से विधेय 'तृ' सम्पूर्ण 'अर्वन्' शब्द के स्थान पर नहीं होता है, क्योंकि ऋकार अनुबन्ध के कारण उसे अनेकाल नहीं माना गया ।

 

अब यह जिज्ञासा होती हैं कि अनुबन्ध कृत अनेकाल्त्व जब नहीं लिया जाता है तो लुट् लकार में तिप् के स्थान पर जो डा आदेश होता है, लिट् लकार में तिप् के स्थान पर जो गल आदेश होता है ये आदेश सम्पूर्ण के स्थान पर कैसे होंगे ? क्योंकि डकार और णकार जो अनुबन्ध हैं उनके द्वारा ये आदेश अनेकाल नहीं हो सकते । इस प्रश्न के उत्तर में लिखा गया है 'डादिविषये तु । तात्पर्य यह है कि जब तक पूरे तिप् के स्थान पर डा और णल आदेश नहीं होंगे तब तक तिप् वृत्ति प्रत्ययत्व उनमें नहीं आयेगा, और बिना प्रत्यय बने डा और गल् के डकार और णकार की ईत् संज्ञा ही नहीं होगी । अनुबन्ध वही कहा जाता है जिसकी संज्ञा हुई हो । इस प्रकार यहाँ पहले ही सर्वादेश हो जाता है, पीछे वे अनुबन्ध कहे जाते हैं । इस प्रकार उक्त स्थल में इस परिभाषा को प्रवृत्त होने का अवसर ही नहीं मिलता ।

यदि कहा जाय कि इत् संज्ञा योग्य को भी अनुबन्ध कहा जाता है । ऐसी स्थिति में डकार और णकार अनुबन्ध हो गये, इसलिये तत्कृत अनेकालुत्व के अभाव में यहां सर्वादेशता कैसे सम्भव है ? इस आशंका के उत्तर में कहा गया है कि 'आनुपूर्व्यात् सिद्धम्' । इसका तात्पर्य यह है कि डा की जो आनुपूर्वी है उसमें'डा + आ' ऐसा आकार का प्रश्लेष है । इस प्रकार डकार के बिना भी यहाँ अनेकालता हो जाती है । इसलिये सर्वादेश होने में कोई बाधा नहीं होती ॥ ६ ॥

नन्वेकान्तत्वेऽनेकाल्त्वादेव औशादीनां सर्वादेशत्वसिद्ध्या अनेकाल् १.१.५५ सूत्रे शिद्ग्रहणं व्यर्थमत आह -

नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम् ॥ ६ ॥

अनुबन्धों को जब बोधक का अवयव मान लिया गया तो 'अष्टाभ्य और सूत्र से विधेय और का शकार उसका अवयव हो गया । इस प्रकार औ अनेकाल हो गया । और की भाँति और भी कार घटित विधेय इसी प्रकार अनेकाल हो गये । ऐसी स्थिति में जब कि शकारघटित सारे विधेय अनेकाल हो गये तो सब जगह अनेकाल मानकर ही सर्वादेश संभव है, फिर 'अनेकाल्शित्सर्वस्य' इस सूत्र में सम्पूर्ण के स्थान पर आदेश कराने के लिये किया गया शित् ग्रहण व्यर्थ है ! इस प्रकार की आशङ्का में नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम्’ परिभाषा लिखी गई । इसका तात्पर्य है कि अनुबन्ध के कारण होने वाला

अनेकालुत्व नहीं माना जाता । अर्थात् अनुबन्ध के आधार पर किसी को अनेकाल् नहीं कहा जा सकता । इसलिये और को अनेकाल न होने के कारण इसकी सर्वादेशता सम्भव नहीं थी, अतएव 'अनेकाल्शित्सर्वस्य का शिद् ग्रहण ऐसे स्थलों पर सर्वादेश करने के लिये सार्थक होता है ।

शिद्ग्रहणमेवैतज्ज्ञापकम् । तेन अर्वणस्तृ ६.४.१२७ इत्यादेर्न सर्वादेशत्वम् । डादिविषये तु सर्वादेशत्वं विनानुबन्धत्वस्यैवाभावेनानुपूर्व्यात्सिद्धम् ॥ ६ ॥

इस परिभाषा में 'अनेकाल्शित्सर्वस्य' इस सूत्र का शिद् ग्रहण ही ज्ञापक है । क्योंकि यदि अनुबन्धकृत अनेकाल्त्व स्वीकार किया जाता तो 'ओम्' इत्यादि प्रत्यय अनेकाल होते और इसी आधार पर उनकी सर्वादेशता भी सम्भव थी। ऐसी स्थिति में शिद ग्रहण की कोई आवश्यकता ही नहीं रह जाती । परिभाषा शापन के बाद औशादि आदेश शकार रूपी अनुबन्ध के आधार पर अनेकाल नहीं कहे जा सकते । इसलिये इन्हें सर्वादेश करने के लिये शिद् ग्रहण सार्थक होता है । 'शिद ग्रहणमेवैतज्ज्ञापकम्' यहाँ पर जो एव शब्द है वह अवधारणार्थंक न होकर यहाँ पर अपि अर्थ का बोधक है । इससे यह सिद्ध होता है कि शिद ग्रहण भी इस परिभाषा का ज्ञापक है । क्योंकि यह परिभाषा न केवल शिद् ग्रहण से ही ज्ञापित होती है अपितु 'न ल्यपि इस सूत्र से भी ज्ञापित होती है । यह सूत्र 'प्रदाय' इत्यादि प्रयोगों में 'घुमास्थागापाजहातिसां हलि' सूत्र से किए आर्धधातुक को पर में मानकर प्राप्त ईकार को वारण करता है । यहाँ प्रश्न होता है क्त्वा प्रत्यय का कित्व धर्मं अल्मात्रवृत्तिधमंघटित धर्म है, इसलिये 'अनल्विधी' से निषेध होने के कारण ल्यप् में वह धर्म जब आयेगा ही नहीं तो कित्व के अभाव के कारण ईत्व की प्राप्ति नहीं थी तो पुनः निषेध की क्या आवश्यकता पड़ गयी। इसीलिये 'न ल्यपि' सूत्र व्यर्थ होकर ज्ञापन करता है कि अनुबन्ध अल् कहे ही नहीं जाते । इसलिये अनल्विधौ निषेध वहाँ नहीं लगेगा । साथ ही यह बात भी सिद्ध होती है कि जब अनुबन्ध अरु ही नहीं कहे जाते तो तत्प्रयुक्त अनेकात्व होने का प्रश्न ही नहीं है । इस प्रकार 'न स्यपि' सूत्र भी परिभाषा में प्रमाण होता है ।

इस परिभाषा को स्वीकार करने का फल यह हुआ कि 'अवणस्तृ' सूत्र से विधेय 'तृ' सम्पूर्ण 'अर्वन्' शब्द के स्थान पर नहीं होता है, क्योंकि ऋकार अनुबन्ध के कारण उसे अनेकाल नहीं माना गया ।

 

अब यह जिज्ञासा होती हैं कि अनुबन्ध कृत अनेकाल्त्व जब नहीं लिया जाता है तो लुट् लकार में तिप् के स्थान पर जो डा आदेश होता है, लिट् लकार में तिप् के स्थान पर जो गल आदेश होता है ये आदेश सम्पूर्ण के स्थान पर कैसे होंगे ? क्योंकि डकार और णकार जो अनुबन्ध हैं उनके द्वारा ये आदेश अनेकाल नहीं हो सकते । इस प्रश्न के उत्तर में लिखा गया है 'डादिविषये तु । तात्पर्य यह है कि जब तक पूरे तिप् के स्थान पर डा और णल आदेश नहीं होंगे तब तक तिप् वृत्ति प्रत्ययत्व उनमें नहीं आयेगा, और बिना प्रत्यय बने डा और गल् के डकार और णकार की ईत् संज्ञा ही नहीं होगी । अनुबन्ध वही कहा जाता है जिसकी संज्ञा हुई हो । इस प्रकार यहाँ पहले ही सर्वादेश हो जाता है, पीछे वे अनुबन्ध कहे जाते हैं । इस प्रकार उक्त स्थल में इस परिभाषा को प्रवृत्त होने का अवसर ही नहीं मिलता ।

यदि कहा जाय कि इत् संज्ञा योग्य को भी अनुबन्ध कहा जाता है । ऐसी स्थिति में डकार और णकार अनुबन्ध हो गये, इसलिये तत्कृत अनेकालुत्व के अभाव में यहां सर्वादेशता कैसे सम्भव है ? इस आशंका के उत्तर में कहा गया है कि 'आनुपूर्व्यात् सिद्धम्' । इसका तात्पर्य यह है कि डा की जो आनुपूर्वी है उसमें'डा + आ' ऐसा आकार का प्रश्लेष है । इस प्रकार डकार के बिना भी यहाँ अनेकालता हो जाती है । इसलिये सर्वादेश होने में कोई बाधा नहीं होती ॥ ६ ॥